Biografie ludzi filmu

KINO EUROPEJSKIE: Nikita Michałkow

Autor: Magdalena Skorus
opublikowano

„Ojczyzna to piękno…”

 

W pamięci widzów zapisuje się głównie jako twórca wspaniałych, spektakularnych filmów, przepełnionych nostalgicznymi krajobrazami piękna rosyjskiej ziemi, głoszących proste prawdy życia.

  • Nazywany przez wielu „rosyjskim Spielbergiem” reżyser urodził się w Moskwie jako syn poety komunistycznego Siergieja Michałkowa, autora słów do narodowego, sowieckiego hymnu, a także autora bajek dla dzieci. Matka reżysera, Natalia Konczałowska, także była poetką, córką sławnego malarza Piotra Konczałowskiego. Nikita Michałkow jest także bratem sławnego reżysera Andrieja Konczałowskiego, który od dłuższego czasu pracuje na Zachodzie. Michałkow znany jest nie tylko jako reżyser, ale także jako aktor, autor scenariuszy i producent. W pamięci widzów zapisuje się głównie jako twórca wspaniałych, spektakularnych filmów, przepełnionych nostalgicznymi krajobrazami piękna rosyjskiej ziemi, głoszących proste prawdy życia, ale także hołdujących szlachetnym rosyjskim wartościom, przywołujących chlubne tradycje dawnej przedkomunistycznej Rosji.
  • Obdarzony przez los urokiem osobistym, dwiema żonami i gromadką dzieci chętnie grywa w filmach i angażuje swoją rodzinę do własnych filmów; jako aktor pojawił się w około 40 filmach (m.in. w Pięknej nieznajomej, Cyruliku Syberyjskim, Rewizorze i Psie Baskerville’ów).
  • Patriota, opiewa w swoich filmach piękno ojczyzny i często idealizuje Rosję.
  • Z ramienia partii Wiktora Czernomyrdina Michałkow zajął miejsce w parlamencie.

  • 1977 – Niedokończony utwór na pianolę – Złota Muszla dla filmu na festiwalu w San Sebastian
  • 1983 – Bez świadków – nagroda FIPRESCI w Moskwie
  • 1991 – Urga – nagroda Złotego Lwa na festiwalu w Wenecji
  • 1991 – Urga – OCIC Award
  • 1991 – Urga – Nike Award
  • 1991 – Urga – European Film Award
  • 1994 – Spaleni słońcem – Grand Prix Jury na festiwalu w Cannes
  • 1994 – Spaleni słońcem – Prize of the Ecumenical Jury
  • 1994 – Spaleni słońcem – Oscar dla Najlepszego Filmu Zagranicznego
  • 1996 – Anna – nagroda za najlepszy film dokumentalny na festiwalu w Hamptons
  • 1999 – Anna – nagroda dla Najlepszego Aktora na Festiwalu Kina Rosyjskiego w Honfleur
  • 1996 – Unizhennye i oskorygnne – wygrał Filmową Nagrodę Miasta Karlove Vary
  • 1996 – Unizhennye i oskorygnne – nagroda Grand Prix Special des Ameriques
    za wyjątkowy wkład w świat sztuki filmowej na festiwalu w Montrealu

Michałkow chętnie korzysta z melodramatu jako bazowej formy gatunkowej dla swoich filmów.

Częstym zabiegiem u reżysera jest przechodzenie od komizmu do tragizmu i na odwrót, co powoduje, że jego filmy bywają określane mianem komediodramatów.

Wszystkie filmy Michałkowa wskazują na spójny i konsekwentny sposób, w jaki reżyser posługuje się kategoriami czasu i przestrzeni; należy je jednak rozpatrywać razem jako „czasoprzestrzeń”; przeszłość jest uprzywilejowanym czasem u Michałkowa, zarówno w wymiarze indywidualnym (wspomnienia minionego szczęścia), jak i narodowym (wartości pielęgnowane przez Rosjan przed Rewolucją Październikową); teraźniejszość jest tu zawsze stanem braku; opozycji przeszłość – teraźniejszość odpowiada także zestawienie Wschód- Zachód.

Michałkow gloryfikuje Wschód, czyniąc z Rosji jego przedstawicielkę; po stronie Wschodu znajduje się pielęgnacja i obrona tradycyjnych wartości, miłość, przywiązanie do rodzinnej ziemi, szlachetne ideały. Tutaj też ludzie zakorzenieni są w tradycji i określonej przestrzeni, bez których kultywowanie wartości stałoby się niemożliwe. Michałkow pokazuje, iż bez tradycji życie staje się puste i martwe, a wartości tracą na znaczeniu. Wschód (mimo zagrożeń komunizmu) zachował wartości, które Zachód uznał za niemodne (np. patriotyzm, wiarę w Boga, umiłowanie ziemi rodzinnej). Zachód stanowi tu siedlisko fałszu, cynizmu i wyrachowania. Szczególnie pejoratywnie nacechowane staje się tu miasto – ośrodek techniki. Postęp nie jest dla reżysera wartością pozytywną (np. Cyrulik Syberyjski). Czasem nawet rosyjskie wady są dla reżysera cenniejsze niż zalety Zachodu (Kilka dni z życia Obłomowa). Przedstawicielom Zachodu kontakt z kulturą Wschodu może przynieść uzdrowienie (Autostop).

Michałkow często przedstawia człowieka na tle wstrząsów dziejowych, porównując je z wydarzeniami współcześnie czyhającymi na człowieka; historia obecna w różnych postaciach często ciąży na losach bohaterów (np. Anna, Spaleni słońcem).

W filmach reżysera natura towarzyszy momentom szczególnie nacechowanym dodatnio (jako pamięć o przeszłości i korzenie teraźniejszości) np. wspominaniu szczęśliwego dzieciństwa na łonie natury (Kilka dni z życia…),wyznaniom miłosnym (Niewolnica miłości), narodzinom dziecka (Autostop), końcowi wojny (Spokojny dzień pod koniec wojny) i odrodzeniu duchowemu (Cyrulik…); w filmach Michałkowa pojawiają się także spektakularne obrazy niszczenia przyrody przez wytwory nowoczesnej techniki, silnie zaznacza się więc opozycja Natura – Cywilizacja; światopogląd Michałkowa tkwi mocno w nurcie ekologicznym, reżyser wielokrotnie daje w swych filmach wyraz swojemu szacunkowi i miłości do ziemi; w jego filmach przewijają się obrazy domu rodzinnego, zielonych pól, łąk i pobliskiej rzeki (np. Spaleni słońcem, Oczy czarne). Ziemia rodzinna pojmowana jest tu w kategoriach „małej ojczyzny”. W ponadnarodowym imperium radzieckim „mała ojczyzna” pozwala zachować poczucie wewnętrznej tożsamości.

Rozróżnienia i wartościowania czasu przeszłego i przyszłego dokonuje Michałkow najczęściej na tle świadomości politycznej rodaków (np. Urga), pokazuje życie i wartości sprzed Rewolucji i załamanie się tego życia po Rewolucji, kiedy naród rosyjski, pozbawiony oparcia w tradycyjnych wartościach (wiara w Boga stanowiła ich fundament) uległ rozluźnieniu obyczajów i bezmyślnemu naśladownictwu Zachodu po upadku komunizmu (np. Pięć wieczorów, Krewniacy, Bez świadków, Niewolnica miłości).

Michałkow nie zajmuje się tylko przestrzenią Wschodu w wymiarze geograficznym, jest to także wymiar „królestwa duszy”; „słowiańska dusza” jest czymś absolutnie przynależnym temu obszarowi.

  • 1970 – Spokojny dzień pod koniec wojny
  • 1974 – Swój między obcymi, obcy wśród swoich
  • 1976 – Niewolnica miłości (Raba lyubri)
  • 1977 – Niedokończony utwór na pianolę
  • 1979 – Pięć wieczorów
  • 1979 – Kilka dni z życia Obłomowa
  • 1981 – Krewniacy
  • 1983 – Bez świadków
  • 1987 – Oczy czarne
  • 1989 – Iluzja (tv)
  • 1990 – Autostop
  • 1991 – Urga
  • 1993 – Wspominając Czechowa (film dokumentalny)
  • 1993 – Anna: od sześciu do osiemnastu (film dokumentalny)
  • 1994 – Spaleni słońcem
  • 1995 – Nikita Michałkow: Podróż sentymentalna (film dokumentalny)
  • 1998 – Cyrulik Syberyjski
  • 2007 – 12
  • 2010 – Spaleni słońcem 2
  • 2011 – Utomlyonnye solntsem 2: Tsitadel

Ł. Demby: Nikita Michałkow. W: Autorzy Kina Europejskiego.

Tekst z archiwum film.org.pl.

Ostatnio dodane