Dokąd zmierza antybohater? | FILM.ORG.PL

Dokąd zmierza antybohater?








Rafał Donica
04.01.2012


Mój świętej pamięci wykładowca Historii filmu Jan Nowak Tyszowiecki, starał się na swoich zajęciach zapoznać nas z klasycznym kinem Bressona, Felliniego, Antonioniego, Kubricka. Pan Tyszowiecki był tradycjonalistą, uwielbiał stare filmy i potrafił zarażać miłością do nich. I jak nikt inny nie cierpiał filmu (jak sam mawiał) o mordercy i pedofilu, pod tytułem ?Leon?, nie darzył też sympatią ?Pulp Fiction?. Bardzo często na zajęciach celowo nastawialiśmy dyskusję tak, by wejść któryś raz z kolei na temat filmów Bessona i Tarantino i kolejny raz poprzerzucać się z naszym profesorem argumentami. Bo choć się z p. Tyszowieckim raczej nie zgadzaliśmy (normalne ? młodsze pokolenie ?wychowane na MTV?), trzeba było przyznać, że ciekawie się z nim ?kłóciło?, i że nie lubiąc i walcząc z w.w. filmami? miał w sumie sporo racji…

?Leon? i ?Pulp Fiction? (?Wściekłe psy? zresztą też by tu pasowały) wywoływały w swoim czasie gorące dyskusje na temat gloryfikacji przemocy nie tylko na naszych zajęciach z historii filmu, ale też w pismach branżowych i szeroko pojętych mediach. Pamiętam jak w latach 90. XX wieku telewizja publiczna miała pokazać pierwszy raz ?Leona? i zrobiła z tej okazji sondę telefoniczną, pytając czy bohater filmu jest według widzów dobry czy zły (albo coś w tym stylu, jak ktoś pamięta, niech mnie sprostuje). Kiedyś wzorem bohatera był heroiczny John Wayne, niewyczerpany John McClane, zwariowany Martin Riggs, wyszczekany Axel Folley czy stalowy Alex Murphy. Wszystkich ich łączyło jedno ? byli bohaterami niekoniecznie bez skazy, ale pozytywnymi, stojącymi zawsze po stronie prawa i bez obaw można było czerpać z nich pozytywne wzorce. Wraz z pojawieniem się w kinie sensacji Quentina Tarantino, głównymi bohaterami na dobre stali się bandyci, mordercy, socjopaci i podejrzane typy ? choćby wszyscy bohaterowie tarantinowskiego ?Kill Bill? i ?Prawdziwego romansu? wg jego scenariusza. I kazano nam żywić do nich ciepłe uczucia. I żywiliśmy.

 

 

Wystarczy krótki rzut okiem na filmografię pana T. aby zauważyć, że swoimi bohaterami czynił po prostu złych ludzi, takich, którzy poza strzelaniem do policjantów, ćpaniem, obcięciem ucha, wyrwaniem oka, mordowaniem nastolatek w samochodach, mszczeniem się na byłych kumplach z grupy zabójców, nie potrafią robić niczego innego, co mogłoby się w jakiś sposób przysłużyć ludzkości. Ale zostawmy w spokoju bohaterów Tarantino, bo co jak co, ale umiał on pokazać swoich zdegenerowanych ulubieńców w taki sposób, że bez popitki łykało się ich poczynania, a chwilami się z nimi po prostu sympatyzowało, podobnie jak z bessonowskim Leonem (a wcześniej z Nikitą) pedofilem mordercą na zlecenie jedynym. Jak wiadomo, Tarantino nie był pierwszy, choć okazał się w temacie najlepszy. Kino, począwszy od klasycznego ?Człowieka z blizną?, od zawsze próbowało stawiać bandziorów w pierwszym rzędzie. Bohaterowie ?Dawno temu w Ameryce? Sergio Leone, ?Ojca chrzestnego? Coppoli, remake'u ?Człowieka z blizną? czy ?Życia Carlito? (obydwa De Palmy), to przecież wszyscy, jak jeden mąż, pospolici bandyci, którzy dostali role pierwszoplanowe, a ich losy ukazano jako epicką opowieść o królach życia. ?Dzika banda? Peckinpaha, podobnie jak wyżej wymienione tytuły, też gloryfikowała przemoc w wykonaniu wyjętych spod prawa morderców, stróżów prawa spychając na drugi, czy nawet trzeci plan, ukazując ich jako postaci nudne / nieciekawe / nieudolne. Wszystkich negatywnych bohaterów łączyło jedno ? mieli charyzmę i klasę, błysk w oku, który przyciągał do ekranu niczym magnes. A co mamy dziś?

 

 

Dziś mamy ?Szybkich i wściekłych? i Jasona Stathama. O ile jeszcze pierwsza odsłona ?Fast & Furious? w zgrabny sposób przedstawiała metamorfozę bohatera od stróża prawa do zauroczonego przestępczym środowiskiem, stojącego na rozdrożu pomiędzy dobrem i złem, ?prawie-kryminalisty?, o tyle kolejne części to już? czyste zło. Apogeum nadeszło wraz z piątą odsłoną serii, pod wiele mówiącym tytułem ?Fast Five?. Tutaj nie ma już żadnego podziału na czerń i biel, nie ma też miejsca na ewolucję postaci ani odcienie szarości. Bohaterowie ?pozytywni? (bo negatywny to handlarz narkotykami, którego mają obrabować ? przyganiał kocioł garnkowi) to grupka, powiedzmy wprost, kryminalistów poszukiwanych listami gończymi. Czy w rzeczywistym świecie ktoś chciałby z nimi sympatyzować, kibicować im w ucieczce przed policją, czy zachwycać się ich szybkimi i wściekłymi wyczynami? Z pewnością nie. Ale, co dziwne, w filmie ja też ich nie kupuję i ich nie lubię. Napompowany do granic, mówiący głosem spod ziemi Vin Diesel, mydłkowaty jak zawsze Paul Walker i wyglądający jak pospolity zakapior Matt Schulze ? tworzą zgraję postaci antypatycznych, pozbawionych klasy i krzty uroku i choć tytułują siebie ?rodziną?, ni cholery nie daje się w nich jako rodzinę uwierzyć. Twórcy filmu starają się pokazać ich też jako cool-gości, śmigających fajnymi furami, z życiowymi marzeniami, ludzkimi rozterkami itd., ale mnie to nie obchodzi, bo nie są oni w żaden sposób warci współczucia, zrozumienia, ani podziwu. To po prostu zgraja cwaniaków, chcących wzbogacić się szybko i nielegalnie. I wściekle.

 

 

Podobna sytuacja ma miejsce w obejrzanej przeze mnie niedawno ?Elicie zabójców?, która stanowiła impuls do stworzenia niniejszego wpisu. Tu z kolei próbuje mi się wcisnąć jeszcze gorszy rodzaj bohatera ?pozytywnego?, bo mam niby kibicować zabójcom na zlecenie i trzymać za nich kciuki podczas uśmiercania kolejnych nazwisk z listy. O ile przełknąłem Stahama w roli kuriera w idiotycznej serii ?Transporter?, gdzie też był typkiem spod ciemnej gwiazdy, tak w ?Killer Elite? jakoś mierziło mnie, że bohaterami są profesjonalni zabójcy, żyjący (dobrze) z tego procederu. De Niro trafia w ręce złego szejka, bo skusiło go 6 milionów dolarów za kropnięcie kilku gości. Teraz zlecenie to musi wykonać Statham by ratować przyjaciela. Nie wiem jak Was, ale mnie jakoś średnio wzrusza ratowanie jednego mordercy, który był łasy na kasę, przez drugiego, którego jedynym plusem jest to, że chce z zabijaniem skończyć, ale jeszcze gorsi od niego ludzie mu na to nie pozwalają… Nie zrozumcie mnie źle ? film ze Stathamem jako akcyjniak całkiem mi się podobał (mocne 7/10), nie obraził żadnych moich uczuć religijnych ani nie naruszył mojej wizji świata, w którym bezprawie w filmach powinno być ukazywane w kolorze czarnym, a nie białym. Chodzi mi o to, że kino akcji niebezpiecznie skręca w stronę gloryfikowania zwyczajnych zimnokrwistych bydlaków, morderców i degeneratów szukających łatwej kasy, bez naznaczania ich działań i motywacji nutą straceńczego romantyzmu, jak miało to miejsce w przywołanych wyżej klasykach.

 

Jak pokazać urodzonego mordercę, który przechodzi przemianę wewnętrzną i staje się wielkim bohaterem i patriotą? Odsyłam do polskiego ?Potopu? i postaci Andrzeja Kmicica. William Munny z ?Unforgiven? to też znakomity przykład mordercy, który ma charakter i zajebistość wymalowaną na poprzecinanej zmarszczkami twarzy. Nawet ?Niezniszczalni? Stallone?a mają w sobie dużą nutę "fajności", która pozwala z przyjemnością patrzeć jak ci zimnokrwiści zabójcy przebijają się przez zastępy wroga znacząc trasę przejazdu krwawą smugą.

 

 

Leon, rodzina Corleone, Carlito Brigante, Tony Montana, członkowie dzikiej bandy, bohaterowie ?Dawno temu w Ameryce? – to postaci, które na naszych oczach się rozwijały, ewoluowały, miały jakąś podbudowę emocjonalno psychologiczną. Miały to coś, tę iskrę w oku (duża w tym zasługa aktorów, reżyserii i scenariuszy), która bezczelnie wytrącała nam z rąk argumenty w postaci ?zło jest złe?. Zło fascynowało, przykuwało uwagę, interesowało, potrafiło w pewien sposób zauroczyć. Przywołani wyżej antybohaterowie klasyków, to w większości postaci tragiczne, których losy nierzadko mówiły nam coś o kondycji świata i odwiecznej walce dobra ze złem, pokusach ciemnej strony.

 

 

Jeszcze inna kategoria ?złych bohaterów? to postaci z filmów Johna Woo. Przykładowo ?Better Tomorrow? i ?Killer? to orgia przemocy, krwawe strzelaniny, których uczestnicy mieli być przede wszystkim cool, mieli widowiskowo strzelać, skakać w slow-motion i nonszalancko żuć zapałkę w ustach. Nie próbowano nas wzruszać ich losami i nie kazano nam lubić ich. Mieliśmy tylko czerpać prymitywną radochę z wzajemnego wystrzeliwania się między złymi-dobrymi, a złymi-złymi. Tacy ?Szybcy i wściekli? czy ?Elita zabójców?, stoją w nieudolnym rozkroku pomiędzy dwoma rodzajami antybohaterów.

 

Gdzie zatem zmierzają antybohaterowie? W kierunku postaci tarantinowskich, klasycznych, czy wybiorą zły kierunek kolejnych odsłon Jasona Stathama i szybkich i wściekłych? A może szkoła Johna Woo? Genialny w formie i treści ?Drive?, w którym centralną pozytywną(!) postacią jest antybohater w starym, dobrym stylu, daje nadzieję, że będzie dobrze. Zdecydowanie wolę oglądać takich "drani", niż np. "Urodzonych morderców" Olivera Stone'a, w którym nie ma z kim sympatyzować, bo wszyscy są do cna przesiąknięci złem.

 

 

Powyższy wpis, który właśnie skończyliście czytać, powstawał 50 minut, co zapewne widać ? dlatego tekst trafia na Bloga KMF (a nie na stronę), jako coś w rodzaju szkicu do dłuższego artykułu, niżeli samego artykułu. Nie była moim zamiarem wnikliwa analiza zjawiska (diabelnie przecież rozległego), a tylko powierzchowne i bardzo skrótowe (być może aż za bardzo) prześlizgnięcie się po temacie. Gorąco liczę na wasz głos w dyskusji w komentarzach.

 

 

Rafał Donica

Rafał Donica

Rocznik 77, od chwili obejrzenia „Łowcy androidów” pasjonat kina (uwielbia „Akirę”, „Drive” i niedocenioną „Nienawistną ósemkę”). Miłośnik Szekspira, Lema i literatury rosyjskiej (Bułhakow, Tołstoj i Dostojewski ponad wszystko). Ukończył studia w Wyższej Szkole Dziennikarstwa im. Melchiora Wańkowicza w Warszawie na kierunku realizacji filmowo-telewizyjnej. Od seansu „Frankensteina” Jamesa Whale'a – niepoprawny wielbiciel postaci monstrum. Założyciel i w latach 1999 – 2012 redaktor naczelny portalu FILM.ORG.PL. Wieloletni współpracownik miesięczników CINEMA oraz FILM, publikował w Newsweek Polska, CKM i kwartalniku LŚNIENIE.
Prowadzi blog tematyczny poświęcony klasycznym monster-movies: cinemafrankenstein.blogspot.com
Rafał Donica

Rafał Donica - ostatnie teksty: (zobacz wszystkie)







  • Anonymous
  • Anonymous

    Ejjj… Paul Walker miał jedną – na pewno – rolą w której jest cała ta zajebistość, czyli Running Scared. A Drive….. groooaaaa…. można sobie wyobrazić o 40 lat młodszego Clinta w kurtce skorpiona i zapałką w zębach.

  • Anonymous

    mnie takie pytania nasuwaja sie w stosunku do dextera morgana. nie wiem juz czy chce mu sympatyzowac.

    /piwon

  • Dux

    Do Dextera nie żywię żadnych uczuć, jakoś ominął mnie ten serial. A właśnie uświadomiłem sobie, że nie wspomniałem nawet słowem o filmach Kitano – to kolejna bardzo oryginalna grupa antybohaterów dających się lubić (choćby "Sonatine"), ale cóż, tak jak napisalem na końcu wpisu, to temat rzeka i zawsze się coś ciekawego pominie ;)

  • Anielski Pył

    Dux, nie przesadzaj z tą skromnością w ostatnim akapicie, bo wysmażyłeś jeden z ciekawszych tekstów na blogu ;)

    Co do tematu, to jest pewien problem. Ci klasowi Źli, których wymieniłeś, pochodzą z wielkich filmów wielkich reżyserów (QT, Leone, Besson z lat 90., T. Scott), z kolei współcześni cool-źli to chłopaczki z przeciętnych filmów sensacyjnych lub dobrych B-movie.

    Moim skromnym zdaniem nie istnieje żadne wzmożone zjawisko gloryfikacji popaprańców w kinie – po prostu scenarzyści odwalają pańszczyznę, reżyserzy kręcą bez polotu, a aktorów mają średnich. Zaprzeczeniem tego jest "Drive" – i proszę, już mamy gościa na poziomie ;)

  • Karol

    Dla mnie najbardziej irytującym przykładem takiego bohatera jest Kira z "Death Note", czyli geniusz-socjopata, który znajduje notes dający mu władzę nad śmiercią. Chłopakowi nagle widzi się, że zostaje Nowym Władcą Świata i zaczyna robić porządki, zabijając wszystkich, których sobie uważa. I co? I internauci go kochają, bo jest taki mądry, no bo "w sumie ma rację". Ma rację?! Zabijając ludzi, których nawet nie zna? Zabijając często niewinnych? Zabijając przestępców zamkniętych w więzieniu na dożywocie (i nie będąc w 100% pewnym ich winy)? WTF, czy to faktycznie idol dzisiejszej młodzieży? :/

  • Anielski Pył

    Nie zapominaj, że tak naprawdę stąpamy po kupie gówna, którą stara się zasłonić dywanik z liści figowych. I Kira jest takim młodym człowiekiem, który doskonale zdaje sobie z tego sprawę, dlatego nie ma dla niego zmiłuj. Przez cały serial gorąco mu kibicowałem, mimo że palił kobiety żywcem i posyłał na stryczek. Cel uświęca środki ;)

  • Karol

    Z tym, że ja tak np. nie uważam ;). I zupełnie nie podchodzi mi fakt, że jakiś nastolatek, który o życiu nie wie NIC, a uważa się za Wielkie Nie Wiadomo Co (a jakikolwiek kontakt emocjonalny z innym człowiekiem jest mu obcy) nagle zabija w imię czego – "Większego Dobra"? Bullshit! Kira nie różni się niczym od ludzi, których zabija (a często są to ludzie niewinni, bo wchodzą mu w paradę w trakcie realizowania "Wielkiej Czystki"), a pozbawiony sumienia i pozytywnych emocji (miłość, przyjaźń, przywiązanie) jest tym bardziej niebezpieczny, bo pozbawiony skrupułów i właściwej – ludzkiej – oceny sytuacji. Za takiego bohatera XXI wieku to ja podziękuję.

  • Anonymous

    Oj, świetny tekst! Tylko – co z resztą napisał Pan w ostatnim akapicie – liźnięty, jak jedna kostka wybornej czekolady wobec całej tabliczki, nad którą SAMI musimy się zastanowić. I niech tak będzie! :) Super prowokacja do własnej refleksji nad wieloma aspektami zła w kinie. Dla mnie co najmniej dwuznacznym przedstawieniem zła w filmie jest sztampowe "Lśnienie" i Nicholson w roli szaleńca, którego w jakiś sposób lubię. Nie znaczy to, że mu kibicuję, że chcę, by jego ostra siekiera dosięgnęła wiadome postaci, ale nie mogę bez krzty zastanowienia stwierdzić, że on jest zły. Nie wiem czemu. Nie popieram jego działania, ale nie odrzucam go. Podobnie jest z "Milczeniem owiec" i Lecterem. Czy to tylko zasługa aktorów, czy jest w tym jakaś refleksja o kondycji zła, alegoria kusiciela: w końcu ich zło to nie coś, co odrzucamy, ale coś, co sprawia, że oglądamy film z zapartym tchem. Więc kim jest antybohater? Dla mnie to ktoś, kogo moralnie nie powinniśmy lubić, a którego mimo wszystko sympatyzujemy. Vincent i samochodowa masakra…

  • Hitch

    Wszystko fajnie, tylko Leon nie jest pedofilem. O ile pokochał Matyldę, tak w pełni świadomy (pomimo tego, że był nieco "powolny") krzywdy jaką by jej wyrządził sukcesywnie odrzucił jej wszystkie zaloty i sugestie odnośnie cielesnego przypieczętowania ich uczucia :)

  • Dux

    Wszystko fajnie, tylko ja nigdzie nie napisałem, że jest, tylko że nasz wykładowca tak twierdził. Właśnie na tym jego założeniu bazowały dyskusje, bo p. Tyszowiecki twierdził, że skoro w filmie pokazuje się scenę, w której kobieta (Matylda) leżąc w łóżku obok mężczyzny (Leon), przytula się do niego i gasi światło, jest to równoznaczne z tym, że będą uprawiać seks. My broniliśmy filmu, twierdząc, że Matylda przytuliła się do Leona i po prostu poszli spać.

  • K_Pudd

    Mnie strasznie irytował w pewnym momencie T-Bag z Prisona Breaka, postać już do cna przesiąknięta złem, pedofil, gwałciciel i morderca, ale oczywiście jednocześnie najbardziej cool postać serialu wg większości ludu których opinie słyszałem o tym serialu. No i tym bardziej, że im dalej w odcinkach tym stawał się on coraz bardziej główniejszym bohaterem. [Pomijam już fakt, że tylko właściwie 1 sezon PB jest godny uwagi:)]

  • Anonymous

    filmy, seriale, gry to fikcja, rozrywka itd. każdy z moich znajomych lubił t-baga bo był kultowym gościem w tym serialu, no ale jakoś nie mam problemu z odróżnianiem fikcyjnej rozrywki od prawdziwego życia w której miejsce t bagów jest na dożywociu za kratami w san quentin






Przeczytaj jeszcze



Poprzedni tekst

POWRÓT DO PRZYSZŁOŚCI - TRYLOGIA

Następny tekst

Chloe



OSTATNIE KOMENTARZE NA STRONIE